प्रेश स्वतन्त्रता ? कि सुचनाको हक ??

नेपालमा प्रेश स्वतन्त्रताको शुनिश्चितता भएन, राज्य तथा गैर्ह राज्य पक्षले प्रेश जगतमाथि अनुचित नियन्त्रण र दुव्र्यबहार जारी राखेका छन् आदि आदि भन्दै बारम्बार आपत्ति तथा खेद प्रकट गरेको कुरा हामी सुनिरहन्छौँ । मलाई स्पष्ट नभएको कुरा के हो भने प्रेश स्वतन्त्रता के के लाई भन्ने प्रायसः पत्रकारहरु देखेको/भोगेको कुरा लेख्न नपाएको गुनासो गर्छन् । कुरा सही हो किनकि यदि राम्रा/नराम्रा पक्षहरुलाई बाहिर ल्याइएन भने सुचना तथा साचारको उन्नती हुन सक्तैन । त्यसैले सत्य/तथ्य समाचार लेख्न पाउनुपर्छ । के दुव्र्यबहार सहेका सबै पत्रकारहरु यहि सत्य/तथ्य समाचार लेखेका कारण नै त्यसरी पीडित हुनु परेको हो त ? बाहिर कुरा जे आए पनि यथार्थ के हो भने निक्कै कम पत्रकारहरु मात्र राजनीतिबाट तटस्थ रहन सक्छन् । अझ प्राय पत्रिकाहरु प्रत्यक्ष/परोक्ष रुपमा कुनै दल बिशेषबाट निर्देशित हुन्छन् वा उनीहरुको प्रत्यक्ष झुकाव दल बिशेषतिर रहन्छ । अनि उनीहरुले सम्प्रेषण गर्ने खबर पनि कतै न कतैतिर झुकाव भएको हुन्छ । अब यहाँनिर कसलाई कारबाहि गर्ने कसलाई नगर्ने कारबाही नगर्ने हो भने तटस्थ र सत्य/तथ्य खबर सम्प्रेषण हुँदैन र कारबाही गर्ने हो भने कसले गर्ने कुन आधारमा गर्ने यहाँ प्रेश स्वतन्त्रताको वकालत गर्न ठुल्ठुला आवाज उठाइन्छ तर जनताको सुचनाको हकका बारेमा भने बिरलै सुनिने गरिन्छ । प्रेशमा काम गर्नेहरु नेपालमा कति होलान् ? ५० हजार ? अनि सुचनाको हक पाउनेहरु नि कति छन् साँढे दुई करोड । अब सोचौँ ५० हजारको हकका लागि साँढे दुई करोडको सुचनाको हक खोस्न मिल्छ ? मैले प्रेशमाथि नियन्त्रण हुनुपर्छ भनेको होईन तर प्रेशले सुचनाको हक मिच्न नसक्ने वातावरण बनाइनुपर्छ । नपत्याए कान्तिपुर र जनदिशा पढ्नेहोस् माओवादी र गैर्ह माओवादीको आन्द्राभुँडी थाहा हुन्छ । नत्र एउटै खबर भिन्न मेडियाबाट किन भिन्न रुपमा आउँछ ? किनकि खबर/सुचना सम्प्रेषण गर्दा व्यालेन्समा रहेर काम नगर्ने तथा घटनाको कुनै भागलाई लुकाउने/गलत व्याख्या गर्ने आदिका कारण हामीले सही सुचना पाउँदैनौँ । मेडियाको काम देखेको कुरा लेख्ने हो । मानौँ दुई पक्षबिच झडप भयो भने खबर सम्प्रेषण गर्दा कसले कसलाई पिट्यो ? कसले कस्तो प्रतिकि्रया जनायो ? आक्रमण/प्रत्याक्रमण के कसरी भए ? घटना अघि र पछिको वातावरण कस्तो थियो ? आदि सही रुपमा सम्प्रेषण गर्नुपर्दछ । कसको गल्ती ? को सही? को गलत ? कसलाई न्याय भयो ? कसलाई अन्याय ?आदि खुट्याउने काम पत्रकारको होइन । यो अधिकार त सुचना पाउने जनताको हो अनि न्यायलयको । तर हामीकहाँ फलानोको अर्थतन्त्र यस्तो भनेर पत्रकारितामा स्नातक उत्तीर्णहरुले पत्रिकाको फ्रन्ट पेजमा बिश्लेषणत्मक लेख लेख्छन अनि हामी त्यसैलाई बिश्वास गर्छौ । बिश्वम्भर प्याकुरेल जस्तालाई हम्मे हम्मे पर्ने आर्थिक बिश्लेषण हाम्रा दुई हप्ता पत्रकारिताको तालिम लिएकाहरुले गर्न थालेपछि जनताले सही सुचना पाउलान् त ? यथार्थ के हो भने पत्रकारिताको नाममा यहाँ राजनैतिक गुलामीको काम भएको छ र पत्रकारमाथिको दुव्र्यबहार पनि राजनैतिक द्धन्दको एक रुप हो । यो एकदमै नराम्रो प्रवृत्ति हो तर के गर्ने यो प्रवृति झन बढ्दो छ । स्वभाविक रुपमा मेडिया राज्य पक्षतिर झुकाव भएको हुन्छ तर जव राज्यमा आमुल रुपमा राजनैतिक परिवर्तन हुन्छ पे्रशमा द्धन्द पनि स्वभाविक रुपमा बढ्छ र नेपालमा पनि अहिले त्यहि भएको छ । प्रेश जगत स्वतन्त्र हुनुपर्छ तर जनताको सुचनाको हकको अवमुल्यन भने हुनु हुदैन । त्यसैले कहिले काहि त सुचनाको हकका बारेमा पनि बोल्ने/लेख्ने कि ?

खोस्टाभित्रको बिरालो म्याऊँ गर्छ !

निरन्तर अवरोधपछिको व्यबस्थापिकाको हकमा बसेको संविधानसभाको बैठकमा तमलोपाका नेता महन्थ ठाकुरले औँलो ठड्याएर हिन्दीमा भाषण गरिरहँदा एउटा भारतिय टेलिभिजनले नेपालको नक्सा भारतमा गाभेर समाचार सम्प्रेषण गरेको दृष्य नेपाली च्यानल मार्फत देखिइरहेको थियो । त्यतिखेर मैले नेपाली राष्ट्रियता र अखण्डता संकटमा छ भन्ने प्रष्ट बुझेँ । सायद म जस्ता लाखौँ यो देशलाई माया गर्नेहरु पनि त्यो दृष्य र खबरले झस्के होलान् र उनीहरुको बुझाई पनि मेरो जस्तै थियो होला । सरकार यसप्रति मौन छ अनि आफुलाई सर्वहारा नेपालीको मुक्तिदाता भन्न रुचाउने माओवादीको समेत आपत्ति रहेको देखिएन जुन जोगी आए पनि कानै चिरेका भनेझैँ । तराईको स्वायत्तता विवादले तराईका क्षेत्रिय दल र ठुला राष्ट्रिय दलहरु बिचको दुरी बढ्दैछ । बहुमत जनता एक तराई एक प्रदेश हुनुहुदैन भन्छन् तर तराईका दलहरु मान्न तयार छैनन् । ठाकुरजीले हिन्दीमा भाषण गरिरहँदा मैले उहाँभित्र तराई मुक्तिका नेता पाउन सकिन । हिन्दी बाहेक दशगजावारी बोलिने कुनै पनि भाषा जस्तैः मैथली अवधी आदि प्रयोग गरेको भए सायद त्यो मेरो लागि प्रसंसनिय हुनेथियो । फेरी हिन्दी बोल्दैमा तराईको मुक्ति पनि हुने होईन । ठाकुरजी नेपाली राजनीतिमा लगभग एकछत्र शासन गरेको पार्टी नेपाली काँग्रेसका बरिष्ठ एवं प्रभावशाली पुर्व नेता हुनुहुन्छ । मलाई चित्त नबुझेको कुरा के हो भने जव उहाँ काँग्रेसमा हुनुहुन्थ्यो उहाँले तराईमा कुनै समस्या देख्नुभएन त्यतिखेर सबै ठिकै थियो । अनि एकाएक केही दिनभित्रै नयाँ क्षेत्रिय पार्टी नखोली नहुने कस्तो खालको प्रलय एकाएक तराईमा उहाँले देख्नुभयो ? सदियौँदेखि पीडित तराईबासीहरु भन्दै लोकपि्रय हुनुभयो तर उनीहरुमाथि बर्षौँदेखि शासन गर्ने उहाँहरु नै हुनुहुन्थ्यो फेरी अहिले उहाँहरु नै मुक्तिदाता बन्ने ढोँग रच्ने ? एउटा डाँडोमाथिकाहरु बसाई सरेर तराई गएकाहरुलाई चाहि हामीहरुलाई मिच्न आएका, तिमीहरु पराई भनी हेलाको दृष्टिले हेर्ने अनि सयौँ कोश तलतिर अर्को देशबाट आएका चाहि भाई भाई ? यो कस्तो न्याय हो ? तराईका मित्रहरु! भारत दशगजा भत्काएर हामीलाई सिक्कीम बनाउन खाज्दैछ जुन नेहरुको पालादेखिकै भारतिय सुरक्षा सुत्र हो जस अनुसार सिक्कीम भुटान र नेपाललाई भारतमा गाभ्नुपर्दछ हिमालयलाई प्राकृतिक सिमा बनाएर । उनीहरुले अब नेपाल मात्र बाँकी राखेका छन् । अहिलेको तराईवादी दलहरुको मागले त्यसैलाई कार्यान्वयन गर्न सहयोग पुर्याउनेछ । तराईबासी नेपालीलाई राष्ट्रिय बिकासको मुल प्रबाहमा ल्याउन र समग्र तराईको मुक्तिको लागि एक तराई एक प्रदेश उत्तम बिकल्प होइन । होसियार! उनीहरु भित्र खोस्टोभित्र बसेको बिरालो हुनसक्छ बाहिरबाट हेर्दा नदेखिए पनि त्यसले म्याऊँ गरिछाड्छ । यी त्यहि बिरालाहरु हुनसक्छन् जसले रुप बदलेर मुसा खान्छ आखिर बिरालो कालो होस् या सेतो खोस्टोभित्रबाट निस्केर ।

प्रसङ्ग उच्च कोशी बाँधको

नेपालमा निकै नै आलोचित तर भारतका लागि निकै नै बहुप्रतिक्षित एवं महत्वाकांक्षी उच्च कोशी बाँध अहिले व्यापक बहसको बिषय भएको छ । बिहार डुब्न नदिनको लागि पूर्वी नेपाल जलमग्न गराउने भारतको योजना सफल भयो भने नेपालको लागि टनकपूर भन्दा हजारौ गुणा आत्मघाती हुन जानेछ । आशा गरौँ नयाँ नेतृत्वले राष्ट्रिय स्वाभिमान र जनताको भलाई सुनिश्चित गरी हामीलाई पहिलाकाले झै निराश बनाउने छैन ।

बहस तिव्वतको

बिगत् केहि हप्तादेखि मेरा दिनहरु निरस र निस्सार लागिरहेछन् । पूरा देशनै आशावादी भैरहेको स्थितिमा ममा भने त्यसको बिऊ पनि छ जस्तो लागको छैन । यसैबिच एक साँझ इमेलमा बेनलॆ (चिनजानको बेल्जियमको युवा जो नेपालमा गा्रमिण पर्या पर्यटनको बिकास गर्न सकिन्छ कि भनेर लागिपरिरहेको छ) लेखेको रहेछ "म भोली तिम्रो गाउँ जाँदैछु मैले टिकट किनिसकेँ । तिमी कहाँ छौ? काठमाडौँमा नै थिए, घर जानु पर्ने भयो। भोलीपल्ट गाउँ पुगिसकेपछि सुरु भयो उसका निरास कहानीहरु । बिगत दुई तीन महिनामा? उसको काम नै पश्चिमा पत्रकारहरुलाई नेपालमा भैरहेको "स्वतन्त्र तिब्बत अभियान" का बारेमा रिपोर्टिङ गर्न सघाउने भएको रहेछ । ऊ गुनासो गर्दै थियो "पश्चिममा हरेक अखबार र अन्य मेडियामा चीन बिरोधी/तिब्बत समर्थकहरुका गतिविधिका बारेमा पहिलो तथा प्रमुख खबर बन्छ तर मित्र तिमीहरु भने यसलाई वास्तै गरिरहेका छैनौ । यस बारेमा नेपाली मेडियामा भित्री पेजमा वा खबरको अन्त्यमा केहि शब्दहरु मात्र म देखिरहेको छु । हरेक दिन नेपालमा तिब्बती शरणार्थीहरुको शान्तिपूर्ण बिरोध कार्यक्रममाथी प्रशासनले निर्मम तरिकाले दमन गरिरहेको छ । तर पनि तिम्रो मेडिया भने यसबारे चुपचाप छ । हेर जो कोहिलाई पनि आफुलाई चित्त नबुझेको बिषयमा बिरोध/असन्तुष्टी प्रकट गर्ने अधिकार छ चाहे त्यो महाशक्तिसाली चीनकै बिरुद्ध किन नहोस् । तिब्बतीहरुलाई पनि स्वतन्त्र र आत्मसम्मानपुर्वक बाँच्ने अधिकार छ र त्यसका लागि नै उनीहरु संघर्ष गरिरहेका छन् । मैले सोधेँ "पश्चिमाहरु के चाहन्छन् ?" उसले उत्तर दियो "स्वतन्त्र तिब्बत जुन तिब्बतमाथी चिनिया नियन्त्रण हुनुपूर्व थियो ।" म शसङ्कित भएँ "स्वतन्त्र तिब्बतको अर्थ के हो? नेपाल र चीन बिच तिब्बत नामको अर्को मुलुक ? वा तिब्बतीहरुको सर्वमान्य मानव अधिकारको शुनिश्चितता जस्तो की देशका नागरिकले पाउनुपर्ने अधिकारू ? उसले यस पटक होसियारी पूर्वक मेरो जिज्ञासा मेटाउने प्रयास गर्यो "तिब्बतीहरु पहिले त उनीहरुको परम्परागत सांस्कृतिक अधिकार चाहन्छन् जसमाथी अस्वभाविक तरिकाले चीन सरकारले नियन्त्रण गरिराखेको छ । त्यसपछि स्वशासित क्षेत्र तिब्बतलाई केन्द्र सरकारले बढि अधिकार दिनुपर्छ आत्म निर्णयको अधिकार सहित । र यदि कालान्तरमा तिब्बतीहरुले छुट्टै मुलुक बन्ने चाहाना गर्छन भने उनीहरुले त्यो अधिकार समेत पाउनेछन् ।" म फेरी अलि बढि नैँ पडकेँ "चीन टुक्राएर तिमी के पाउँछौ ? हामी के पाउँछौँ ? मलाई जहाँसम्म लाग्छ नेपाल अमेरिकाको लागि चीन बिरुद्धको गोटी बन्नु हुँदैन । हामी हाम्रो उन्नतीशील र सोझो छिमेकीसँग सुमधुर सम्बन्ध चाहान्छौ । फेरी आफ्नै दुःख तीन तला भनेझैँ भएको बेलामा अरुका बारेमा टाउको दुखाउने बेला हाम्रो छैन । अर्कालाई डेरा आँखाले हेर्यो भने पनि मानव अधिकारको हनन भयो भन्ने तिमीहरु केवल एक लादेन र सद्दाम हुसेनका लागि अमेरिकाले दशौँ लाख निर्दोष जनताको निर्मम हत्या गर्दा कहाँ थियौ ? मलाई लाग्छ अहिलेको फ्री तिब्बत मुभमेन्ट पनि अमेरिकाकै एक चाल हो र तिमीहरु चलाख तर मुर्ख गोटीहरु । साथी यदि देश टुक्रनु तिमीले भनेझैँ सामान्य हो भने तिमीहरुले पनि तुरुन्त फ्लेमिसहरुको बाहुल्यता भएको उत्तरी बेल्जियमलाई उनीहरुले चाहे झैँ अलग हुन दिनुपर्छ । एउटा स्वतन्त्र र छुट्टै युरोपेली मुलुक हुन दिनुपर्छ बेल्जियमबाट अलग्गिएको ।" उ मेरो लामो र उसको बिचार प्रति तिव्र असहमति जनाउने खालको भाषणले अवाक् भएको जस्तो लाग्यो । केहि दिन अघि उसले भनेको थियो कि उसको देशको उत्तरी भागमा छुट्टै मुलुकको माग भइरहेको छ । उत्तरी भाग धनी छ र उनीहरु सम्पन्न भाग अलग्याउन चाहान्छन् । त्यसदिन बेलुकी खाना खाने बेलामा फेरी उसले भन्यो "धन (उसको गाइड) ले पनि तिम्रो जस्तै कुरा गर्यो ।" मैले थाहा पाएँ उ अब सार्है नै बिरक्तिइसकेको छ । सुत्ने बेलामा मैले उसलाई फुल्याउने प्रयास गर्दै भनेँ "दिउँसोको कुराले तिमीलाई नराम्रो त लागेको छैन नी ?" ऊ केही जवाफ नै नदिई अर्को पट्टि फर्कियो अनि म पनि बिनासित्तिमा मोरो सँग पड्केछु भनेर पछुताउँदै निदाउने प्रयास गर्न थालेँ उ भने घरी यता त घरी उता गर्दै रात कटाउँदै थियो ।

पहिरोले दिएको पीडा

रसुवाको कालिकास्थान र जिबजिबेको विचमा रहेको धोबि खोलामा गएको पहिरोले गर्दा हज्जारौँ स्थानियबासीहरुले दुख पाईरहेका छन। यो पहिरोले रसुवाको दक्षिणि भेगलाई प्रमुख वजार कालिकास्थानसँग छुट्याएर पुर्वि भेगलाइ दुर्गम मात्र बनाएको छैन, बिकास प्रक्रियामा यहि पहिरोले वाधा पुर्याएको छ। के गर्नु, प्रक्रितिनै विरुद्दमा लागेपछि? रोकथामका प्रयासहरु नभएका होइनन् तर पनि समस्या यथावत नै छ।

मोह लाहुरको

केटि सारै हतार देखिन्थी। तिन बर्ष अघि भेटदा उ निक्कै सोझि लाग्थ्यो मानौँ, उ सजिलै बेचिन सक्थी। तर आज उ अर्कै भएकि छे, बाठि अनि सचेत। उसको केहि दिनपछि फ्लाइट छ ओमानको। न त उसलाई त्यहाँको भाषा आउँछ, न त कुनै सिप नै छ उसँग। फेरि एउटा घरमा काम गर्न जान लागेकि छ। तलब पनि १८००० मासिक रहेछ। पैसा त राम्रो रहेछ अझ आफ्नै दिदिले बोलाएको त्यहाँ। तर पनि मलाई त्यो केटिले सोचेजस्तो होला भन्ने लाग्दैन। उ त्यहाँ शोसित हुने सम्भाना ज्यादै छ। न त उसलाई त्यहाँको भाषा आउँछ, न त कुनै सिप नै छ उसँग, त्यसैले उ माथि यौनशोषण हुने सम्भावना छ। या त उ त्यो खतरालाई सामान्य सोचिरहेकि छ या त उ यसबारेमा अनभिज्ञ छे। बढ्दो बिदेश मोहको साथै चुनौतिहरु र खतराहरु पनि हामिमाझ छन्। बिदेशिने परम्पराको साथै आउने यस्ता खतराहरुलाई सामना गर्न सरकार र सबै सरोकारवालाहरु लागिपर्नुपर्छ। नत्र एच आई भी को साथै अन्य समस्याहरु देखा पर्नेछन्, जुन हामिलाई निक्कै महगोँ पर्नेछ। अहिले यो केटि जस्ता हज्जारौँ महिलाहरु बिदेशिएका छन्, जो दुर्ब्यबहारमा फस्ने खतरा छ, अत हामि सबै यसप्रति सचेत हुनु आवश्यक छ।